Historia Rzeszowa

Kilka słów o historii miasta Rzeszowa.

Rzech, bądź Rzesz
Jak podaje Bogdan Kaczmar w swojej książce "Rzeszów, Rzeszowszczyzna, Przeszłość daleka i bliska", nazwę Rzeszów wywodzą językoznawcy i historycy od słowiańskiego imienia Rzech lub Rzesz, które przez dodanie dzierżawczej końcówki "ów" przybrało postać Rzeszów. Od nazwy miasta pierwsi jego właściciele zaczęli nazywać się Rzeszowskimi. Obszar po obu stronach Wisłoka, nad którym leży miasto, znajdował się na pograniczu polsko-ruskim i w okresie wczesnofeudalnym był terenem spornym między Polska a Rusią halicko-włodzimierską. W związku z tym obszar ten zmieniał niejednokrotnie swą przynależność państwową.
Leżący na tym obszarze Rzeszów był ośrodkiem włości, która w 1344 roku została przez Kazimierza Wielkiego włączona wraz z ziemią przemyską i sanocką do Polski. Na przyłączonych terenach król rozwinął szeroką akcję osiedleńczą i kolonizacyjną.

Pierwsze wzmianki
Pierwszym pisanym źródłem odnoszącym się do Rzeszowa jest dokument Kazimierza Wielkiego wydany w Krakowie 19 stycznia 1354 roku, w którym król darowuje Rzeszów wraz z całą włością swemu zasłużonemu dworzaninowi i współpracownikowi Janowi Pakosławicowi ze Stróżysk, nadając jednocześnie miastu i włości prawo magdeburskie. Granice obszaru ziemskiego określone w dokumencie królewskim docierały na zachodzie do wsi Dąbrowa, na południu do wsi Czudec i wsi Leżajsk na wschodzie. Na północy i północnym wschodzie włość wchodziła głęboko w Puszczę Sandomierską po lasy Turza dochodząc do średniego Sanu w okolicach Leżajska granicząc dalej na południowym wschodzie z majętnością przeworską i łańcucką oraz tyczyńską.
Na podstawie prawa magdeburskiego Rzeszów otrzymał własny samorząd i sądownictwo. Jan Pakosławic zastał włość rzeszowską częściowo zaludnioną. Badania archeologiczne potwierdziły przypuszczenia historyków, że istniało na tym terenie przedlokacyjne miasteczko. Ze względów obronnych Jan Pakosławic nie przystąpił do jego reorganizacji, lecz założył nową osadę na południowy - wschód od niego. Osada przedlokacyjna z biegiem lat nabrała wiejskiego charakteru i nazywano ją Starym Rzeszowem, Starym Miastem by ostatecznie przyjąć nazwę Staromieście.
Zorganizowane już miasto nawiedził około 1427 roku katastrofalny pożar, który zniszczył dorobek pierwszych kilkudziesięciu lat i zahamował rozwój miasta. W związku z tym ówcześni jego właściciele Piotr Kmita i Stoigniew z Szumska, mężowie Katarzyny i Ofki Rzeszowskich, zmuszeni byli osadzić miasto na nowo.
Nadali zatem miastu nowy przywilej według którego miasto funkcjonowało do roku 1571. Potwierdzili oni otrzymane poprzednio prawo magdeburskie. Mieszczanom nadali z dawna przez nich posiadane ogrody, a miastu również od dawna posiadane pastwiska do pasania bydła i trzody, dalej wagę, postrzygalnię sukna, pozwolenie na budowę pod ratuszem kramów przekupniczych, tkackich lub sukienniczych. Zgodnie z prawem magdeburskim władza miejska składała się z trzech kolegiów: urzędu radzieckiego, ławniczego oraz pospólstwa występującego za pośrednictwem delegacji.
Urząd radziecki w Rzeszowie liczył pięciu rajców, z których każdy na przemian sprawował funkcję burmistrza. Radę miejską powoływał i wybierał na okres jednego roku dziedziczny pan miasta. Ława składała się z 7 ławników z wójtem na czele, mianowanym przez właściciela miasta. Wszystkie urzędy sprawowali najzamożniejsi obywatele tzw. patrycjat.

Mieszkańcy
Pospólstwo stanowili rzemieślnicy i drobni kupcy, którzy uczestniczyli z zwyczajnych lub nadzwyczajnych zgromadzeniach dla zdecydowania o szczególnie ważnych sprawach dla miasta.
Właściciel miasta miał pełnię władzy w mieście. Nadawał przywileje cechowe, wydawał zarządzenia, dekrety i dyspozycje, decydował o najważniejszych dla Rzeszowa sprawach. Obrady rady miejskiej, ławy i pospólstwa odbywały się w ratuszu, w którym zamykano też przestępców.
W XIV do XVI wieku zabudowana część Rzeszowa skupiała się dookoła kościoła parafialnego, rynku i części dzisiejszej ulicy 3 Maja. Podstawą zabudowy były drewniane domy za wyjątkiem murowanego kościoła (XV w.) Ratusz początkowo również drewniany został na początku XVII wieku odbudowany po pożarze jako budowla murowana.
Pierwszy pan na Rzeszowie - Jan Pakosławic, włączył do majętności rzeszowskiej, nabyte drogą koligacji i zakupów liczne nowe tereny. Następcy Jana Pakosławica przyjęli nazwisko Rzeszowskich , a w ciągu ich dwuwiekowego władania majętność uległa licznym podziałom i wyodrębnienia się z niej osobnych włości: dynowskiej, błażowskiej, głogowskiej, które z czasem uniezależniły się od panów na Rzeszowie. Z początkiem XVI wieku latyfundium rzeszowskie obejmowało już tylko miasto Rzeszów z przedmieściem oraz 26 okolicznych wsi położonych po obu stronach Wisłoka.
Władanie Rzeszowskich dobiegło końca w XVI wieku. Przez małżeństwo Mikołaja Spytka Ligęzy z Zofią Rzeszowską przeszło miasto i dobra rzeszowskie ok. 1583 roku w ręce senatorskiej rodziny Ligęzów.
W wielkim zespole dóbr zajął Rzeszów pozycję głównej siedziby Ligęzy i centrum jego administracji gospodarczej. Miasto zyskało dzięki temu wiele budowli. Na początku XVII w. wybudowano murowany ratusz, który w tej postaci przetrwał do końca XIX wieku. Również wówczas wzniesiono zamek obronny otoczony wałem ziemnym, parkanami i bastionami. Obwarowania kamienne otrzymał zamek w drugiej połowie XVII wieku za Lubomirskich, ówczesnych właścicieli Rzeszowa. Po groźnym najeździe Tatarów w 1624 roku Ligęza przystąpił do fortyfikowania Rzeszowa, który do tej pory nie miał systemu obronnego. Miasto zostało jego staraniem otoczone wałami i parkanami, otrzymało też bramy i baszty obronne. Udział w pracach przy budowie wałów i parkanów oraz koszta z nimi związane zostały rozłożone na wszystkich obywateli. Mieszczanie zostali też zobowiązani do zaopatrzenia się w broń oraz stawiania się raz w miesiącu dla odbycia ćwiczeń w strzelaniu.
Do systemu obronnego miasta włączył Ligęza wodę wykorzystując w tym celu rzeki Wisłok i Mikośkę, których wody spiętrzył i wypełnił nimi sztuczne zbiorniki. Ufundował też kościół i klasztor OO Bernardynów, co było nie tylko dowodem jego religijnych uczuć, lecz także dalszym ogniwem w akcji wzmożenia obronności miasta. Z masywu kościoła i klasztoru uczynił rodzaj bastionu, który bronił dostępu do miasta od strony zachodniej. Podobną funkcję miała spełniać synagoga żydowska. Czasy panowania w Rzeszowie Mikołaja Spytka Ligęzy to okres rozkwitu miasta.

Rzemiosło i rola
Lata świetności związane były przede wszystkim z rozwojem handlu i rzemiosła. Prawie każdy mieszkaniec Rzeszowa uprawiał rolę oraz hodował bydło i trzodę. Wielu spośród nich zajmowało się rzemiosłem. Rozwijające się od dawna na terenie miasta rzemiosła, zorganizowane były w cechy.
Na przełomie XVI i XVII wieku najliczniej reprezentowane były cechy: tkacki, szewski, krawiecki, kuśnierski, sukienników i czapników, cyrulików, złotników, rzeźników i garncarzy. Wspólny cech mieli też ślusarze, kowale, miecznicy i rusznikarze oraz bednarze cieśle i kołodzieje a także piekarze. Rzemiosło przynosiło duże dochody miastu. Rzemieślnicy wykonywali też różne świadczenia w robociźnie na rzecz właściciela miasta. Najważniejszym ich obowiązkiem wobec miasta była obrona wałów miejskich oraz gotowość niesienia pomocy w razie pożaru.
Pod koniec XVI wieku Rzeszów liczył około 3000 mieszkańców i pod tym względem zajmował trzecie miejsce w ziemi przemyskiej po Przemyślu i Przeworsku. Po śmierci Mikołaja Spytka Ligęzy (+ 1637 r.) roku przeszedł Rzeszów z dobrami w posiadanie rodu Lubomirskich poprzez małżeństwo Konstancji Ligęzianki z Jerzym Sebastianem Lubomirskim późniejszym marszałkiem wielkim koronnym i hetmanem polnym koronnym. Miasto w tym czasie znacznie się rozrasta. W połowie XVII wieku zabudowuje się dalsza część ulicy 3 Maja, powstaje kościół i klasztor OO. Pijarów. Nad Wisłokiem wybudowano w XVII wieku murowany kościół szpitalny św. Trójcy, zaś pod koniec tego stulecia na terenach zamkowych - pałacyk letni.
W czwartej ćwierci XVII w. Lubomirscy organizują nową dzielnicę tzw. Nowe Miasto, które zostaje ufortyfikowane na wzór Starego. Po zorganizowaniu Nowego Miasta domy i parcele na nim szybko wykupują Żydzi. W roku 1686 wybudowana zostaje druga synagoga. Zorganizowanie nowej dzielnicy było wyrazem gospodarności Hieronima Augustyna Lubomirskiego - trzeciego syna Jerzego Sebastiana Lubomirskiego i Konstancji Ligęzianki.

Miejskie piwnice
Podstawę bogactwa dawało mieszczaństwu rzemiosło zorganizowane w cechy oraz handel. W prowadzeniu handlu sprzyjało kupcom rzeszowskim dogodne położenie miasta na szlakach handlowych wiodących z Rusi przez Kraków i Śląsk do Niemiec oraz z Gdańska na Węgry. Ogromne znaczenie dla rozwoju Rzeszowa miały również jarmarki odbywające się od najdawniejszych czasów na św. Wojciecha (23 kwietnia), św. Feliksa (30 sierpnia) i św. Barbary (4 grudnia), a także nadane w 1633 roku miastu prawa składu wina i ryb.
Na magazynowanie różnorodnych towarów, którymi handlowali miejscowi oraz przyjeżdżający z różnych stron kraju i zagranicy kupcy, potrzebne były składy. Ciasne obszarowo, opasane wałami miasto średniowieczne nie dawało możliwości budowania składów naziemnych na wąskich działkach rynkowych, zabudowanych domami mieszkalnymi oraz warsztatami rzemieślniczymi, słodowniami, browarami i stajenkami. Rolę magazynów towarowych pełniły, zatem piwnice - drążone w gruncie lessowym oraz murowane, a niekiedy również drewniane.
Piwnice powstawały nie tylko pod kamienicami, ale także pod Rynkiem, ulicami i podwórkami, często na różnych głębokościach, dochodzących nawet do 10 m. Tworzyły one nieregularną sieć komór i korytarzy różnych wielkości.
Piwnice znajdujące się na II i III kondygnacji zwykle nie pokrywały się z układem wyżej położonych piwnic i wychodziły poza obrys budynków w głąb Rynku i ulic, tworząc podziemną komunikację pomiędzy pierzejami Rynku. Niewykluczone, że oprócz legalnych towarów, w piwnicach składowano także towary, które ukrywano przed ocleniem. Przypuszczalnie piwnice stanowiły również schronienie dla mieszkańców w czasie wojen, najazdów, rabunków, których miasto zaznało wiele na przestrzeni wieków.
Niektóre piwnice, zwłaszcza te znajdujące się w I kondygnacji pod kamienicami, nazywane były "sklepami ziemnymi". Pełniły one, bowiem funkcję handlową. Takie sklepy - piwnice czynne były w okresie międzywojennym, a nawet jeszcze po II wojnie światowej, aż do lat 70.
Po upadku handlu użytkowano tylko część piwnic. Piwnice te, zlokalizowane w II i III kondygnacji, przestały być przydatne, zasypywano je, więc śmieciami, gruzem i ziemią lub pozostawiano w postaci pustek. Wejścia do nich zamurowywano.
Z biegiem lat obecność rozbudowanej sieci wyrobisk podziemnych pod zespołem staromiejskim stała się dla niego poważnym zagrożeniem. Wskutek rozmiękczenia podłoża lessowego wodami z nieszczelnych sieci wodno-kanalizacyjnych, piwnice traciły swą stateczność i zaczęły się zapadać. Proces ten trwał, począwszy od II wojny światowej, aż do lat 60, tworząc zapadliska na powierzchni ulic i Rynku. Był też przyczyną katastrof budowlanych.
Usuwanie zagrożeń na obszarze staromiejskim rozpoczęto w latach 1960-1967 pod nadzorem prof. Feliksa Zalewskiego z krakowskiej Akademii Górniczo - Hutniczej. Wtedy to głównie likwidowano komory podziemne ciągnące się wzdłuż południowej i wschodniej pierzei Rynku i pod ulicą Mickiewicza oraz wzmacniano fundamenty najbardziej zagrożonych kamienic rynkowych. Potem prace górnicze przerwano. Wznowiono je dopiero w 1977 roku, nadając im charakter kompleksowej akcji ratunkowej centrum staromiejskiego. Kierował nimi prof. Zbigniew Strzelecki z krakowskiej AGH, a od 1984 roku Andrzej Stroński, koordynator ds. rewaloryzacji rynku staromiejskiego. Prace zabezpieczające trwają do dziś.

Trasa turystyczna
Zabezpieczone piwnice pod niektórymi kamienicami i pod płytą rynkową wykorzystano do utworzenia Podziemnej Trasy Turystycznej. Trasa ta, o długości 213 m, obejmuje 34 piwnice. Piwnice położone są na różnych poziomach, najniższa - na głębokości 9,58 m - znajduje się pod Rynkiem. Trasa spina trzy pierzeje Rynku: południową, wschodnią i północną. W pierzei południowej Trasę tworzą piwnice pod kamienicami nr 11 i 12, we wschodniej - pod nr 13 i 14, zaś w północnej Trasa dochodzi do kamienicy nr 19, pod tarasem której zachowały się relikty najstarszej, średniowiecznej zabudowy Rynku. Ostatnie badania wskazują na to, że pozostałości kamienne nie były piwnicą, lecz budowlą o nieokreślonej funkcji. Uwagę zwracają przede wszystkim fragmenty kamiennych i ceglanych sklepień, ostrołukowa kamieniarka drzwiowa oraz obramienie okna z łukiem w "ośli grzbiet". Nazwy: "Piwnica Miodowa", "Ratuszowa", "Rzeszowskich", "Ligęzy", "Strzeleckiego", itd. nadane komorom wiążą się z funkcją piwnic oraz z historią kamienic i miasta. Piwnice tworzące Podziemną Trasę Turystyczną pochodzą z XV-XXw. Bieg Trasy wyznaczyły kolejno odkrywane piwnice. Niewykluczone, że po odkryciu następnych Trasa zostanie wydłużona.

Wykorzystano informacje zawarte na www.rzeszow.pl